فراخوان دومین همایش تخصصی زمین شناسی

16و 17 اردیبهشت 1387

http://www.pnu.ac.ir/hamayesh-zamin.htm

http://www.pnu.ac.ir/hamayesh-zamin/hamayesh-zamin1.jpg

http://www.pnu.ac.ir/hamayesh-zamin/hamayesh-zamin2.jpg

بخش بالايي كرتاسه در زاگرس

چهار سازند ايلام، گورپي، تاربور و اميران، نشانگر بخشي از سنگ‎هاي كرتاسة بالايي زاگرس هستند. بخش پاييني سازند ساچون نيز سنگوارة ماستريشتين دارد.

سازند آهكي ايلام : سازند ايلام به دو رخسارة عميق و كم عمق ديده مي‎شود. برش الگوي اين سازند كه نشانگر رخساره‎هاي عميق است، در پايانة شمال باختري كبيركوه در 12 كيلومتري شهرستان ايلام اندازه‎گيري شده است. در اين بُرش، سازند ايلام شامل 190 متر سنگ‎آهك‎هاي رسي دانه ريز پلاژيك خاكستري رنگ با لايه‎‎بندي منظم و ميان‎لايه‎هاي نازك شيل، و سن سانتونين – كامپانين است.

وجود قلوه‎هاي درشت هماتيت در پاية بُرش الگو، نشانگر ناپيوستگي رسوبي است كه ممكن است به سازند سَروَك و يا سورگاه باشد. ولي مرز بالايي آن با سازند گورپي همساز است.

رخساره‎هاي كم عمق سازند ايلام در نواحي فارس و خوزستان، گسترش دارد كه شامل سنگ‎آهك‎هاي قلوه‎اي است كه همچنان سن سانتونين تا كامپانين دارد. در برخي نقاط مي‎توان ارتباط بين انگشتي دو رخسارة پلاژيك و كم عمق سازند ايلام را ديد.

سازند شيلي گورپي : بُرش الگوي اين سازند در تنگ پابده در شمال مسجد سليمان (ميدان نفتــي لالي) 320 متر ستبرا دارد، ولي پيش از معرفــي اين بُرش، به اين واحد سنگي « مـارن دزك »، « مارن‎هاي گلوبيژرينا »، گفته مي‎شد كه شامل سازند گورپي و سازند پابده بود.

در بيشتر نواحي زاگرس، سازند گورپي شامل مارن، شيل‎هاي خاكستري مايل به آبي است كه ميان‎لايه‎هايي از سنگ‎آهك‎هاي نازك رُسي دارد و به دليل زود فرسا بودن، سيماي آن فرسوده است. در فارس داخلي، رخسارة آهكي سازند تابور، به طور بين انگشتي جانشين سازند گورپي مي‎شود. اگرچه مرز زيرين گورپي با سازند ايلام (درزير) تدريجي دانسته شده، ولي سطح هوازده در اين مرز مي‎تواند نشانگر دگرشيبي خفيف باشد. در نقاطي كه ايلام وجود ندارد، گورپي روي سَروَك بوده و در اين حالت، ناپيوستگي رسوبي پيش از سازند گورپي آشكارتر است. مرز بالايي سازند گورپي با سازندهاي مختلف است. در لرستان مرز بالايي گورپي با شيل‎هاي ارغواني سازند پابده با شواهدي از دگرشيبي فرسايشي است. سازند گورپي، در همه جا همزمان نيست. در نواحي فارس و خوزستان مرز زيرين گورپي، سانتونين و مرز بالايي آن ماستريشتين است. در لرستان، لايه‎هاي زيرين به سن كامپانين و لايه‎هاي بالايي تا پالئوسن ادامه دارد. سازند گورپي، سنگ پوش مخازن نفتي سَروَك است.

اين سازند (گورپي) داراي دو عضو آهكي رسمي (امام حسن، سيمره) و يك عضو غير رسمي (آهك منصوري) است (مطيعي، 1372).

« عضو آهكي امام حسن » 114 متر سنگ‎آهك‎ رُسي، ستبرلايه، ريز دانه و خاكستري به همراه ميان‎لايه‎هاي مارن است. به دليل سختي بيشتر، در درون شيل‎هاي گورپي برجستگي دارد. اين عضو بيشتر در لرستان و فروافتادگي دزفول ديده شده است.

« عضو آهكي سيمره » شامل سنگ‎آهك‎هاي قهوه‎اي رنگ داراي دو كفه‎اي‎هاي نوع لوفا است و در مقايسه با بخش آهكي امام حسن، رخسارة كم عمق‎تري دارد.

« عضو آهكي منصوري » يك سنگ‎آهك نريتيك منقطع در سازند گورپي است كه در باختر خوزستان برونزد دار، ولي به سمت شمال خاوري ناپديد مي‎شود.

سازند آهكي تاربور : سازند آهكي تاربور يك واحد سنگ‎چينه‎اي از نوع ريف‎هاي روديستي است كه در فارس داخلي توسعه دارد. به همين‎رو، بُرش الگوي آن در كوه گَدوان و در نزديگي روستاي تاربور در استان فارس مطالعه شده است. در محل الگو، سازند تاربور حدود 527 متر سنگ‎آهك‎هاي توده‎اي با مقدار فراواني صدف است كه ميان دو واحد كمي هوازدة سازند گورپي (در زير) و سازند ساچون (دربالا) قرار دارد. همبري آن با واحد زيرين (گورپي) هم‎شيب و ناگهاني است ولي در مرز بالايي آن مقداري قلوه‎هاي آهني وجود دارد كه به يك ناپيوستگي رسوبي اشاره دارد.

سنگواره‎هاي گوناگون به ويژه لوفتوزيا Loftusia  و سايدروليتس Siderolites نشانگر زمان كامپانين – ماستريشتين و شرايط ريف ‎است. وجود برخي سنگواره‎هاي گروه خامي و ترياس سبب شده بود تا اين سازند به سن ژوراسيك و يا ترياس دانسته شود كه اين تصور نادرست است (مطيعي، 1372).

سنگ‎هاي آذرين با ساخت بالشي به صورت بين لايه‎اي و يا سنگ‎هاي آذرين دروني بازيك، متعلق به ترشيري بالايي نيز در اين توالي تداخل دارند (مطيعي، 1372).

گفتني است كه از فارس داخلي به سوي جنوب باختر، سازند تاربور تغيير رخساره مي‎دهد. نخست به سنگ‎آهك‎هاي نازك لايه با منشأ عميق و سپس با رخسارة شيلي سازند گورپي جانشين مي‎شود.

سازند آواري اميران : سازند آواري اميران شامل حدود 871 متر  سيلت سنگ و ماسه‎سنگ به رنگ سبز زيتوني تيره تا قهوه‎اي و مقداري سنگ‎آهك‎ و كنگلومرا با رخسارة فليش گونه است، به همين‎رو، گاهي با نام فليش‎هاي اميران از آن ياد مي‎شود. در حوالي خرم‎آباد، بخش پاييني فليش‎هاي اميران كنگلومرايي است كه به آن « بخش كنگلومراي خرم‎آباد » نام داده‎اند (مطيعي، 1372).

سازند اميران فقط در شمال خاوري لرستان برونزد دارد. به همين دليل بُرش الگوي آن در تاقديس اميران، در كنار راه انديمشك – خرم‎آباد (نزديك روستاي معمولان) اندازه‎گيري شده است. مرز پاييني اميران با مارن‎هـــاي خاكستــري رنگ سازند گورپــي هم‎شيب و تدريجــي است. مرز بالايــي آن ممكن است بــه « سنگ‎آهك‎هاي تله‎رنگ » و يا « كنگلومراي كشكان » باشد. اميران به طور جانبي به سازندهاي گورپي و پابده تبديل مي‎شود.

سازند اميران زمان گذر و در لرستان به سن پالئوسن و در ناحية كرمانشاه – خرم‎آباد به سن ماستريشتين است.

نتایج تحقیقات دانشمندان آمریکایی نشان می دهد که اکسیژن بین 50 تا 100 میلیون سال زودتر از آنچه تاکنون تصور میشد در زمین بوجود آمده است .پنج گروه از دانشمندان آمریکایی به سرپرستی زمین شناسان دانشگاه ایالت آریزونا که نتایج تحقیقات خود را در مجله ساینس منتشر کرده اند در بررسی های خود نشان دادند که اکسیژن در حدود 50 تا 100 میلیون سال زودتر از حدود 4/2 میلیارد سال قبل در زمین ظاهر شده است. در حقیقت تاکنون تصور بر این بود که اکسیژن در حدود 4/2 میلیارد سال قبل در زمین بوجود آمده است اما اکنون این دانشمندان آثار اندکی از اکسیژن حاضر در اتمسفر زمین مربوط به 5/2 میلیارد سال قبل را کشف کردند.این دانشمندان در دوره اجرای پروژه "Deep Time Drilling" در تابستان سال 2004 در منطقه آبگیر "هامرسلی" در غرب استرالیا یک صخره رسوبی را به طول تقریبا یک کیلومتر استخراج کردند. این زمین شناسان در این عمق موادی را کشف کردند که میلیاردها سال قبل از اتمسفر به زمین فرود آمده بودند. سپس این محققان مقدار فلزهایی مثل مولیبدن، اورانیوم و مس را که از این حفره بدست آمده بود اندازه گیری کردند چرا که این اندازه ها با میزان اکسیژن موجود در اقیانوس ها و در رسوبات زمینی منطبق است. با این اندازه گیری ها، این دانشمندان موفق شدند تاریخ حضور سطح این گاز را در اتمسفر حداقل 50 میلیون سال قبل از زمانی که تاکنون درنظر گرفته شده بود، نشان دهند.به گفته این دانشمندان در طی 5/4 میلیارد سال قبل، اکسیژن در اتمسفر زمین وجود نداشته است. پس از حدود دو میلیارد سال به دلایلی که هنوز ناشناخته است، سطح اکسیژن اتمسفر به سرعت افزایش یافته است. بررسی این تغییرات می تواند به درک بهتر واکنش های میان تولد زندگی، زمین شناسی و ترکیبات اتمسفر کمک کند. به علاوه می تواند در خصوص بررسی زندگی در سیارات خارج از منظومه شمسی نیز کاربردی باشد.

درياچه‎هاي ايران

درياچة اروميه : درياچة اروميه كه در گذشته «چي‎چست» و «كبودان» نام داشته بزرگ‎ترين و شورترين درياچة دائمي ايران و يكي از درياچه‎هاي فوق اشباع از نمك دنيا است كه از اين نظر با درياچة بزرگ نمك Great Salt Lake آمريكا شباهت دارد.

درازاي آن 140 و پهناي آن ميان 15 تا 50 كيلومتر و مساحت آن بين 5000 تا 6000 كيلومترمربع (بر حسب ميزان بارش و تبخير) است. به باور فورون (1941)، در پليو – پليستوسن، درياچة اروميه تا تبريز و مراغه گسترش داشته است. اين درياچه در يك فرونشست كم ژرفاي وسيع با ميانگين ژرفاي 6  متر قرار گرفته است. ولي ژرف‎ترين نقطة آن با 13 متر عمق در گوشة شمال باختري جاي دارد. سطح آن نسبت به سطح آب درياهاي آزاد، 1300 متر بالاتر قرار دارد. در اين درياچه بيش از 102 جزيره وجود دارد كه شكل و اندازة آنها با ميزان بارش سالانه تناسب دارد. در بين اين جزايركوچك و بزرگ، شبه جزيرة اسلامي (شاهي) بزرگ‎ترين آنها است كه در سال‎هاي پر بارش به صورت جزيره درمي‎آيد. بر خلاف جزيرة اسلامي كه از سنگ‎هاي آتشفشاني پليوسن است، ديگر جزاير، نهشته‎هاي فليش گونة كرتاسة زيرين و يا سنگ آهك‎هاي ريفي زمان ميوسن‎ (سازند قم) هستند. سطح حوضة آبريز درياچه حدود 50000 كيلومترمربع است. زرينه‎رود، سيمينه‎رود، زولاي‎چاي و آجي‎چاي از رودهاي عمدة وارده به درياچه هستند. از ميان رودهاي گفته شده،‌ آجي‎چاي از رسوب‎هاي نمكي نئوژن خاور تبريز عبور مي‎كند و در حمل مقدار قابل ملاحظه‎اي نمك به درياچه نقش دارد.

اگرچه در گزارش‎هاي قديمي (گونتر، 1899 و بوبك، 1934)، درياچة اروميه را باقيماندة درياي مديترانه دانسته‎اند ولي از نگاه زمين‎شناسي، اين حوضه حاصل عملكرد سامانه‎هاي گسل‎هاي فشاري مانند گسل تبريز و زرينه‎رود است كه در سيستم آبگيري آن نقش اساسي داشته‎اند. از نگاه زمين‎ساختي صفحه‎اي، به باور مكنزي (1972 و 1976) درياچة اروميه، در قسمتي از پهنة خرد شدة بين صفحه‎هاي عربستان و ايران و ريزصفحه‎هاي ايران و تركيه قرار گرفته و مي‎توان آن را نوعي درياچة زمين‎ساختي دانست كه كوه‎هاي بلندي آن را در بر گرفته است.

حدود 35 تا 40 متر نهشته‎هاي نرم درياچه‎اي بر روي پي‎سنگ سخت شدة كرتاسة زيرين و يا سنگ‎آهك‎هاي مارني ميوسن (سازند قم) قرار گرفته كه با ويژگي‎هاي كنوني، سن درياچه را 30 تا 40 هزار سال تعيين مي‎كند. ولي بر اساس پادگانه‎هاي درياچه‎اي پيرامون آن، سن درياچه را 400 تا 500 هزار سال برآورد مي‎كنند.

نمونه‎هاي گرفته شده از رسوبات نرم بستر، نشانگر رديفي از رسوبات هولوسن است كه قسمت‎هاي زيرين آن بازگوي محيط‎هاي ديرينهPaleoenviroment از نوع كويري Playa و يا كفةگلي Mud flat است. بررسي دانه‎هاي گرده موجود در رسوبات درياچه نشان مي‎دهد كه در طول عمر درياچه، شرايط خشك اقليمي نيز وجود داشته است.

بيشتر نهشته‎هاي درياچه از نوع شيميايي است. وجود بعضي لايه‎هاي نازك تخريبي (كوارتز، كلسيت، پلاژيوكلاز، كائولينيت) نشانگر تغيير موقتي آب و هوا و شوري درياچه است. از رسوب‎هاي شيميايي درياچه، آراگونيت بيشترين مقدار را دارد كه به صورت تيغه‎هاي نازك و منظم و يا نامنظم است. ژيپس به صورت لايه‎هاي مستقل و بلورهاي درشت در گل و لاي رشد كرده و تشكيل آن در زماني بوده كه سطح آب به حداقل رسيده است. كلسيت‎هاي موجود آواري ‎است و همراه آب رودها به درياچه رسيده‎اند و تغيير مقدار آن نسبت به كوارتز، نمايانگر تغييرات آب و هوايي است. گاهي در رسوبات درياچه‎اي گل و لاي دولوميتي هم وجود دارد كه ممكن است به شيوة جانشيني تشكيل شده باشند. نمك طعام و فلدسپار‎هاي پتاسيم‎دار كاني فرعي هستند. اگرچه در نهشته‎هاي كف ائوليت ديده نشده، ولي در كرانة باختري درياچه، ائوليت در حال تشكيل است. در اين نهشته‎ها، اثري از خاكسترهاي آتشفشاني ديده نشده است. در ضمن نمك مجزا هم ديده نشده كه نشان مي‎دهد درياچه هيچ‎گاه به طور كامل خشك نشده است.

آب درياچة اروميه با pH از 2/7 تا 6/7 از نوع كلريدسديم، منيزيم و سولفات سديم و در حالت زيرقليايي است. تغيير شوري آب، رابطة عكس با ژرفاي درياچه دارد و با افزايش ژرفا، شوري كمتر مي‎شود. ميزان شوري آن در هنگام پرآبي 220 گرم در ليتر و در تابستان تا 280 گرم در ليتر افزايش مي‎يابد. سطح آب در فصول مختلف تا يك متر در نوسان است و به همين دليل در مواقع پر آبي بخش‎هايي از ساحل آن به زير آب مي‎رود. به رغم شوري زياد، جلبك‎هاي سبز مانند  Dundella ، سخت‎پوستان Artemia salina و باكتري‎ها  از موجودات زندة درياچه‎ هستند. اين جانداران در دوام درياچه نقش مؤثر دارند و از نابودي آن جلوگيري مي‎كنند.

مطالعات اكتشافي انجام شده براي استحصال نمك از درياچة اروميه نشان داده است كه مجموع ته‎نشست جامد درياچه به بيش از 5 ميليارد تن مي‎رسد. در اين ميان، پتاسيم بر حسب O2K حدود 27 ميليون تن و بر حسب سولفات پتاسيم حدود 60 ميليون تن، منيزيا 244 ميليون تن، بروميد حدود 28 تن و ليتيم حدود 250 تن برآورد شده است (سازمان صنايع و معادن آذربايجان غربي، 1380) بنابراين، پس از مطالعات فرآوري، استحصال نمك‎هاي درياچة اروميه با احداث حوضچه‎هاي تبخير خورشيدي و كارخانة فرآوري امكان‎پذير است.

درياچة بختگان – طَشك : درياچه‎هاي بختگان و طشك دو فرونشست ميان‎كوهي هستند كه ارتفاع آنها از سطح درياي آزاد حدود 1558 متر است. درياچة بختگان كه در باختر  نيريز قرار داردو  به صورت يك فروافتادگي كشيده به طول تقريبي 70 تا 100 كيلومتر است كه روند شمال باختر – جنوب خاور دارد و سطح زير پوشش آن حدود 2000 كيلومترمربع است. سواحل اين درياچه با رسوبات سفيدرنگ تبخيري پوشيده شده‎اند ولي در سواحل نزديك به سنگ‎هاي افيوليتي، رنگ تيره‎تر است. درياچة طَشك با وسعت تقريبي 800 كيلومترمربع در شمال باختري درياچة بختگان و 160 كيلومتري خاور شيراز قرار دارد. تنها راه ارتباطي اين دو درياچه، از طريق دلتاي رودكُر است كه بخشي از آن به درياچة بختگان و بخش ديگر به درياچة طشك مي‎ريزد. تعدادي جزيره و شبه جزيرة كوچك و بزرگ از جنس راديولاريت، سنگ‎هاي پلاژيك و آهك‎هاي سروك در اين دو درياچه وجود دارند كه مهم‎ترين آنها جزاير نرگس و گنبان (در درياچة طشك) و جزيرة مناك در درياچة بختگان است كه مساحت آنها، تابع شرايط بارندگي سالانه است. بلندترين نقطة جزيرة گنبان 1734 متر از سطح دريا است كه از سطح درياچه حدود 185 متر بلندتر است. درياچة طشك ژرفايي كمتر از بختگان دارد و در فصول خشك، ارتباط آن با بختگان قطع مي‎شود.

تأمين كنندة اصلي آب اين دو درياچه، «رودكُر» است كه از كوه<